برنامه فضایی شوروی و همکاری بین المللی در دوران پرسترویکا

توسط لوئیس فریدمن
دوشنبه 31 آگوست 2026

برنامه فضایی شوروی و همکاری بین المللی در دوران پرسترویکا، 1985-1991
توسط اولگا دوبروینا
پالگریو مک میلان
جلد گالینگور، 424 صفحه.
شابک 9783032031563
159.99 دلار

من مشتاقانه منتظر خواندن این کتاب از اولگا دوبروینا، مورخ اروپای شرقی متخصص در روابط بین الملل بودم که اکنون در دانشگاه میلان است.[1] موضوع برای من شخصی است: مشارکت من در برنامه فضایی اتحاد جماهیر شوروی در طول شش سال پرسترویکا (و عواقب آن) جالب ترین و جذاب ترین در زندگی من بود.[2] من شاهد سقوط کمونیسم، برخورد فضاپیماهای خارق‌العاده با ستاره دنباله‌دار هالی، و تجدید حیات اکتشافات فضایی آمریکا پس از یک دهه تاریکی بودم.

کتاب دوبرووینا وقایع نگاری جالبی از همکاری فضایی اروپا و شوروی از سال 1985 تا 1991 است. این کتاب جزئیات زیادی در مورد برخی از پروژه های مشترک خاص آنها ارائه می دهد. با این حال، تقریباً فقدان دخالت ایالات متحده در فعالیت‌های فضایی شوروی وجود دارد، چیزی بسیار بزرگ‌تر و مهم‌تر از آن چیزی که دوبرووینا ممکن است از منابع اروپایی که او اساساً بر آن‌ها تکیه می‌کرد دریافته باشد.

این قابل درک است اگر فرض کنیم که ایالات متحده و ناسا قابل تشخیص نیستند. در واقع، رهبری ناسا در آن سال ها غایب بود و عموماً با همکاری بین المللی مخالف بود.[3] اما حضور علمی آمریکا در پرسترویکا در واقع بسیار بزرگ و قابل توجه بود. این دخالت غیردولتی بود، نه با ناسا، بلکه با نهادهای غیردولتی، دانشگاه ها و دانشمندان فردی.

به عنوان مثال، یک قاچاقچی جدید شوروی-آمریکایی-اروپایی وجود داشت که امکان ناوبری دقیق فضاپیمای هالی را در طول نزدیک شدن آنها به دنباله دار فراهم می کرد. مشارکت دانشمندان آمریکایی در پروژه فوبوس، تنها ماموریت به مریخ در دهه 1980. آمریکایی‌هایی که با مهندسان شوروی در آزمایش‌های شدید و توسعه اولین مریخ نوردها کار می‌کنند. و یک اجلاس ریاست جمهوری با ابتکار ماموریت مشترک سرنشین دار به مریخ – همانطور که در زیر توضیح داده می شود نزدیک شد اما شکست خورد.

دوبروینا به طور موثر به رهبری انتقادی آژانس فضایی فرانسه CNES در برخورد با برنامه فضایی شوروی اشاره می کند و به یک دفتر احتمالی آژانس فضایی اروپا در انجمن لاوچکین صنعت فضایی شوروی اشاره می کند. با این حال، او به دفتری که قبلاً توسط انجمن سیاره‌ای در اتحاد جماهیر شوروی راه‌اندازی شده بود، اشاره نمی‌کند که یک پیوند ارتباطی برای دانشمندان شوروی و غربی در طول و بعد از مأموریت‌ها به دنباله‌دار هالی ایجاد می‌کند. علاوه بر جامعه، دانشگاه براون یک رابطه کاری نزدیک با موسسه Vernadsky برقرار کرد که همکاری قابل توجهی در علوم فضایی ایالات متحده و شوروی را ممکن ساخت.

پرسترویکا با رهبری آکادمیک رولد ساگدیف وارد برنامه فضایی شد. او با گشودن رویارویی با دنباله دار هالی به روی ناظران غربی، علم فضایی شوروی را متحول کرد. من خوش شانس بودم که با دو تجربه متضاد با رهبران فضایی اتحاد جماهیر شوروی شاهد تغییر انقلابی از رازداری به صراحت بودم: ساگدیف، مدیر مؤسسه تحقیقات فضایی مسئول ونوس هالی (VEGA)، و آکادمیسین ولادیمیر کوتلنیکوف، مدیر مؤسسه مهندسی رادیو و الکترونیک، مسئول Radarmagingus 1983 اتحاد جماهیر شوروی.

یک روز قبل از پرتاب برنامه ریزی شده، با کوتلنیکوف ملاقات کردم و از او در مورد سلامت فضاپیما پرسیدم. او گفت که از این مأموریت چیزی نمی داند. رئیس این موسسه که اولین ماموریت تصویربرداری زهره را با فناوری پیشرفته ای که ایالات متحده هنوز توسعه نداده است انجام می دهد، روز قبل از جلسه گفت که او چیزی نمی دانست! دوبروینا به طور کلی به محرمانه بودن برنامه فضایی قبل از پرسترویکا اشاره می کند، اما این مثال آن را مشخص می کند.

سه سال بعد، در مؤسسه تحقیقات فضایی که مأموریت‌های علمی را به دنباله‌دار هالی هدایت می‌کرد، ساگدیف از من، آمریکایی، خواست که یک کنفرانس مطبوعاتی آزاد در طول جلسات سازماندهی، دعوت و برگزار کنم – به قول او، “مانند کاری که در آزمایشگاه رانش جت انجام می‌دهند.” ما در سال 1986 چیز زیادی درباره پرسترویکا نمی‌دانستیم، اما این تجربه قطعا این سیاست جدید شوروی را نشان می‌دهد. دوبرووینا به طور موثر همکاری اروپا و شوروی را با مأموریت های هالی بررسی می کند، اما او چیز زیادی در مورد نقش ایالات متحده در ناوبری رهیاب یا برخی از ابزارهای علمی که برای آن مأموریت وجود داشت، ارائه نمی دهد. او همچنین به حضور گسترده مطبوعات آمریکایی اشاره نکرد که شامل پخش مستقیم مأموریت از مسکو در برنامه تلویزیونی “Nightline” بود. بدون شک پرسترویکا تأثیر زیادی بر ژئوپلیتیک و روابط عمومی و همچنین بر تعاملات علمی فردی که در کتاب مورد بحث قرار گرفته است.

دوبرووینا در توصیف ماموریت فوبوس به مریخ کار بسیار خوبی انجام می دهد. او به درستی آن را به عنوان یک موفقیت نسبی با وجود از دست دادن فضاپیما در زمانی که به ماه مریخ نزدیک شد، توصیف می کند. در حین کار در مدار مریخ، داده های علمی ارزشمندی را برگرداند. او به کالبد شکافی آشکار و قابل توجهی اشاره می کند که توسط مقامات فضایی مخفی قبلی با دانشمندان غربی و شوروی در یک بحث رایگان برای همه حضور داشتند. شرکت کنندگان در آنجا به طور خلاصه این ادعای پیشنهادی مبنی بر اینکه فضاپیما باید توسط قطعه ای از یک سیارک برخورد کرده باشد را رد کردند.[4].

یکی از رویدادهای پرسترویکای فضایی تنها به طور گذرا در کتاب ذکر شده است، اما این یک نقطه عطف مهم در همکاری بین المللی است. در سال 1987، به مناسبت سی امین سالگرد عصر فضا با پرتاب اسپوتنیک، آکادمیک ساگدیف یک کنفرانس بین المللی بزرگ را در مسکو ترتیب داد. ساگدیف بدون هیچ روابط رسمی ایالات متحده و شوروی و عدم همکاری رسمی فضایی، دوباره به دنیای غیردولتی روی آورد. انجمن سیاره‌ای، که توسط کارل سیگان، بروس موری و من، بنیان‌گذار و رهبری می‌شد، آزاد بود که بدون بوروکراسی یا محدودیت‌ها فعالیت کند (به جز اینکه ما همیشه از قوانین ایالات متحده تبعیت می‌کردیم) و می‌توانست سفر آمریکایی‌ها، به ویژه فضانوردان آپولو و رهبران صنعت فضایی را تشویق کند تا به عنوان شهروندان خصوصی به مسکو بیایند.[5] یک مقام امنیت ملی کاخ سفید، توماس رونا، در این کنفرانس شرکت کرد و علناً همه شرکت کنندگان را برای کنفرانسی در سال آینده به واشنگتن دعوت کرد. هرگز اتفاق نیفتاد، اما بادهای پرسترویکا به شدت در سراسر اقیانوس اطلس می‌وزیدند.

این بادها با اجلاس ریگان و گورباچف به یک طوفان نزدیک تبدیل شدند. در سال 1988، گورباچف، احتمالاً توسط مشاوران علمی خود (که یکی از آنها ساگدیف بود) تشویق شد، آماده پیشنهاد یک ابتکار مشترک ایالات متحده و شوروی برای مأموریت انسانی به مریخ شد.[6] متعهد به توافق در مورد ابتکار دفاع استراتژیک است. این داستان خارج از محدوده کتاب دوبروینا است، اما ارتباط آن با موضوع همکاری بین المللی در فضا در دوران پرسترویکا آشکار است. در حالی که توافقات علمی و تعاملات فردی دانشمندان اروپایی و شوروی که توسط دوبروینا روشن شد قابل توجه بود، مرحله گسترده تر روابط آمریکا و شوروی بسیار مهمتر بود. ابتکار تقریباً به دست آمده برای مأموریت مشترک انسانی ایالات متحده و شوروی به مریخ، از طرف شوروی توسط آکادمیسین ساگدیف و از طرف آمریکایی توسط کارل ساگان مطرح شد: هر دو مخالف سرمایه گذاری های بیهوده فضایی انسانی، اما هر دو طرفدار استفاده از آنها در حمایت از اهداف بزرگ بین المللی و ژئوپلیتیکی صلح جهانی.

تلاش های غیردولتی در همکاری فضایی شوروی و آمریکا در اواخر دهه 1980، با مأموریت های دنباله دار هالی و توسعه ساعت بین المللی هالی و مریخ نورد (مریخ نورد)، تأثیر عمیقی بر سیاست فضایی ایالات متحده در دهه 1990 گذاشت. پس از یک دهه عدم فعالیت، ناسا شروع به برنامه ریزی ماموریت های جدید به مریخ کرد که عمدتاً بر اساس منافع عمومی انجام می شد و در نهایت مریخ نوردها را به برنامه ایالات متحده اضافه کرد. اتحاد جماهیر شوروی – و همراه با آن پرسترویکا – در سال 1991 به پایان رسید، درست زمانی که گروهی از ما از انجمن سیاره‌ای در کامچاتکا در حال آزمایش مریخ نوردها با مهندسان شوروی بودیم. زمانی که ما آنجا بودیم، کودتا علیه گورباچف ​​انجام شد و چند ماه بعد اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید. با این حال، در دنیای کوچک ما، آزمایش مریخ نورد موفقیت بزرگی بود. ما قدرت مریخ نوردها را مورد توجه ناسا قرار دادیم و در نهایت در برنامه هیجان انگیز اکتشاف سطح مریخ که از سال 1996 آغاز شد و تا امروز ادامه دارد، گنجانده شد. مسلماً این بهترین نتیجه برنامه فضایی شوروی و همکاری بین المللی در دوران پرسترویکا بود.

اظهارات پایانی

1. اسپرینگر، 2025
2. از سال 1983 تا 2005، من بیش از 50 سفر به اتحاد جماهیر شوروی/روسیه برای پیگیری همکاری های بین المللی در فضا انجام دادم. ببینید ماجراهای سیاره ای از مسکو تا مریخ، لوئیس فریدمن، پیج پرس، 2017
3. اگر چه، انصافاً، مشکلات پس از حادثه چلنجر و نگرانی در مورد توسعه بسیار نادیده گرفته شده شاتل، ناسا را مجبور کرد که از همکاری علمی و فضایی بین المللی کنار بکشد. یک عامل منفی حتی بزرگتر، ابتکار دفاع استراتژیک (“جنگ ستارگان”) بود که توسط دولت ریگان تحت فشار قرار گرفت و تامین مالی شد.
4. بروس موری که هم به عنوان یک آزمایشگر علوم فوبوس و هم در انجمن سیاره ای حضور داشت، مجمع را با انتقاد شدید خود از مهندسی سیستم های شوروی و کنترل کیفیت در کلماتی که معمولاً برای جلسات هیئت علمی دانشگاهی محفوظ است، متحیر کرد.
5. یکی از حکایت‌های این ماجرا این بود که دیک گوردون، فضانورد آپولو 12، در پرواز آئروفلوت ما به مسکو به سمت من آمد و با حالت خاکستری سابق نظامی‌اش گفت: “فریدمن، اگر کسی به من بگوید که قرار است مرا سوار هواپیمای شوروی با بلیط یک طرفه به مسکو کند، من با مشت به صورتش می‌کوبم. دقیقاً همین کار را کردی.” او به من ضربه نزد، اما او سواری عالی داشت.
6. دیوید جانستون، “گورباچف خواستار سفر آمریکا و شوروی به مریخ در مذاکرات” نیویورک تایمز، 22 مه 1988

لوئیس فریدمن یکی از بنیانگذاران و مدیر اجرایی بازنشسته The Planetary Society است.

توجه: اکنون در حال تعدیل نظرات هستیم. در ارسال نظرات تاخیر وجود خواهد داشت و هیچ تضمینی برای ارسال تمامی نظرات ارسالی وجود ندارد.